Tutuklama ve Adli Kontrolde Yeni Kurallar, İdari Başvuruda Cevap Süresi 30 Gün

Teklifle, Kanunun 10 uncu maddesinde yer alan idari başvurulara cevap verme süresinin kısaltılmış olması nazara alınarak, 11 inci maddede yer alan üst makamın veya üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamın cevap verme süresi de altmış günden otuz güne indirilmektedir.

Yurttaşa 30 gün önce yanıt vermekten daha önemli olan, yurttaşa demokratik hukuk devletinin idaresine yaraşacak nitelikte yanıt verecek bir kamu yönetiminin teşekkülüdür. Aksi halde; bizi adaletsizliğe daha hızlı götüren sürat, makbul bir şey değildir.

Teklifle, 2577 sayılı Kanunun 10 uncu ve 11 inci maddelerinde yapılması öngörülen değişiklikler dikkate alınarak, idari eylemler nedeniyle dava açmadan önce idareye yapılan zorunlu başvurulara ilişkin idareye tanınan altmış günlük cevap verme süresi de otuz güne indirilmektedir.

Yurttaşa 30 gün önce yanıt vermekten daha önemli olan, yurttaşa demokratik hukuk devletinin idaresine yaraşacak nitelikte yanıt verecek bir kamu yönetiminin teşekkülüdür. Aksi halde; bizi adaletsizliğe daha hızlı götüren sürat, makbul bir şey değildir.

Maddeyle, yargılamada yaşanan gecikmelerin önüne geçilmesi ve makul sürede yargılanma hakkı ile hak arama hürriyetinin daha etkin korunması amacıyla, idari yargı mercilerince verilen nihai kararların gerekçesiyle birlikte en geç otuz gün içinde yazılması hükme bağlanmaktadır.

Komisyon görüşmelerinde yargılama sürelerinin hızlanması amacıyla; otuz gün olarak öngörülen sürenin 15 güne düşürülmesi için “otuz” ibaresinin “onbeş” şeklinde değiştirilmesi teklif edilmiştir.

Bu hususlar nazara alınarak, bu Kanunun yürürlüğünden önce yapılmış idari başvurular bakımından, idarenin cevap verme süresinin altmış gün, kesin olmayan cevaplar için öngörülen bekleme süresinin ise altı ay olarak uygulanmaya devam olunması sağlanmaktadır.

Buna karşın; kanun teklifi, kadına karşı şiddet olgusunun engellenmesine yönelik olarak ceza aygıtını kullanmak bakımından, hemen atılabilecek diğer gerekli adımları atmamıştır.

Ayrıca kadın cinayetlerinde “haksız tahrik indirimi” yapılmayacağını yasalaştırmak gerekir.

Ancak artan kadın cinayetleri sebebiyle suçun doğrudan “kadına” karşı işlenmesinin nitelikli hâllere dâhil edilmesi, suça karşı caydırıcılığı artıracaktır. Zira, kadın cinayetlerinin önemli bir kısmı yalnız eşe karşı değil, eşi olmayan kadına karşı da işlenmektedir.

Buna karşın; kanun teklifi, kadına karşı şiddet olgusunun engellenmesine yönelik olarak ceza aygıtını kullanmak bakımından, hemen atılabilecek diğer gerekli adımları atmamıştır.

Bir yandan kadınların başta yaşam hakkı olmak üzere toplumdaki varlıkları için hayati olan sözleşmeden çıkılıp bir yandan kadın cinayetlerinde nitelikli halde kısmi olumlu düzenlemeler yapılmaktadır.

Ancak artan kadına ve çocuğa karşı şiddet olayları sebebiyle suçun doğrudan kadına veya çocuğa karşı işlenmesinin nitelikli hâllere dâhil edilmesi suça karşı caydırıcılığı artıracaktır.

Buna karşın; kanun teklifi, kadına karşı şiddet olgusunun engellenmesine yönelik olarak ceza aygıtını kullanmak bakımından, hemen atılabilecek diğer gerekli adımları atmamıştır.

Bir yandan kadınların başta yaşam hakkı olmak üzere toplumdaki varlıkları için hayati olan sözleşmeden çıkılıp bir yandan kadın cinayetlerinde nitelikli halde kısmi olumlu düzenlemeler yapılmaktadır.

Artan kadına karşı şiddet olayları sebebiyle suçun doğrudan “kadına” karşı işlenmesinin nitelikli hâllere dâhil edilmesi suça karşı caydırıcılığı artıracaktır.

Buna karşın; kanun teklifi, kadına karşı şiddet olgusunun engellenmesine yönelik olarak ceza aygıtını kullanmak bakımından, hemen atılabilecek diğer gerekli adımları atmamıştır.

Bir yandan kadınların başta yaşam hakkı olmak üzere toplumdaki varlıkları için hayati olan sözleşmeden çıkılıp bir yandan kadın cinayetlerinde nitelikli halde kısmi olumlu düzenlemeler yapılmaktadır.

Artan kadına karşı şiddet olayları sebebiyle suçun doğrudan “kadına” karşı işlenmesinin nitelikli hâllere dâhil edilmesi suça karşı caydırıcılığı artıracaktır.

Düzenlemeyle, soruşturma ve kovuşturma aşamalarında verilebilecek yetkisizlik kararları nedeniyle ortaya çıkacak zaman ve hak kayıplarının önlenmesi amaçlanmaktadır.

Buna göre, teknolojik gelişmeler doğrultusunda yargısal etkinlik ve verimliliğin artırılması amacıyla mevcut usule ek olarak zorla getirme kararlarının; telefon, telgraf, faks, elektronik posta gibi iletişim araçlarından yararlanılmak suretiyle bildirileceği hükme bağlanmaktadır.

Böylelikle, kişilerin özgürlüğünü kısıtlayan koruma tedbirlerinden olan yakalama emrinin, telafisi güç zararlar doğurmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

Genel anlamda mesai saatleri dışında ifadesi alınmak üzere yakalaması olup da yakalanan için olumlu bir düzenlemedir ancak taahhüt edilen sürede yargı mercine gelinememesi halinde mazaret bildirilebilmesi hali düzenlenmemiştir.

Teklifle uygulamada oluşan mağduriyetlerin önlenmesi amacıyla mesai saatleri dışında yakalama işlemi uygulanmaz.

Söz konusu tereddütlerin giderilmesi amacıyla üçüncü fıkrada düzenleme yapılmaktadır.

AKP'nin eklemesi, malumun ilanıdır. Oysa, tutuklama alanında bu bağlamdaki asıl sorun, bizatihi belirli suçlara ilişkin suç şüphesinin tutuklamaya yol açmasıdır.

Ayrıca Katalog suçlarda “tutuklama nedeni varsayılır” ibaresi durdukça bu madde teklifi boşa düşecektir.

Mevzuatımıza göre tutuklama, istisnai bir tedbir olup, öncelikli olarak değerlendirilecek husus, tutuklama yerine adli kontrol veya diğer koruma tedbirlerinin yeterli olup olmadığıdır.

Esasen CMK m.101/2'ye d bendinin eklenmesi olumlu bir adımdır fakat uygulamada yaşama geçirilmedikçe ilgili maddede bir süs olarak kalacaktır.

Maddeyle, 5271 sayılı Kanunun adli kontrol yükümlülüklerinin düzenlendiği 109 uncu maddesinin altıncı fıkrasında değişiklik yapmak suretiyle, kişi özgürlüğünü sınırlama sonucunu doğuran konutu terk etmeme yükümlülüğünün cezadan mahsup edilebilmesine imkan tanınmaktadır.

Ayrıca konutu terk etmemek tedbiri, kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma bağlamında tutuklama ile aynı sonuçları doğurduğu için bu tür bir mahsubun 2 güne 1 gün olarak değil de bire bir mahsup edilmesi gerekmektedir.

Oysa, adli kontrol tedbirlerinin kişi hürriyeti üzerinde doğurduğu sonuçların ağırlığı dikkate alındığında; söz konusu kuralın, hem keyfiliğe yol açmayacak netlikte bir lafızla hem de daha sık bir dönemsellikle belirlenmesi gerekir.

Adli kontrol yükümlülükleri de kişi özgürlüğüne yönelmiş müdahaleler olduğundan özellikle ev hapsi başta olmak üzere tüm adli kontrol yükümlülüklerinin devamının gerekip gerekmeyeceği tutuklama tedbirine paralel olarak en geç 30 günlük aralıklarla incelenmelidir.

Düzenlemeyle, kişilerin özgürlüklerinin güvence altına alınması ve adlî kontrol tedbirinin ölçüsüz olarak uygulanmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

Düzenlemeye göre; ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler bakımından adli kontrol tedbirleri 6, yukarıda sayılan suçlar bakımından ise 7 yıl boyunca uygulanabilecektir.

Böylelikle, soruşturma aşamasında tespit veya dinlemeye ilişkin kayıtların yok edilme usulü, kovuşturma aşamasında beraat kararları bakımından da uygulanacaktır.

Ancak beraat kararının bölge adliye mahkemeleri veya Yargıtay tarafından inceleneceği durumlarda karar kesinleşmeden delillerin yok edilmesi maddi gerçeğe ulaşma açısından sorun teşkil edecektir.

Düzenlemeyle, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde yer alan özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkının yanı sıra kişilik haklarını koruyucu bir hukuk kuralı getirilmektedir.

Bir başka deyişle; CMK m.170, yürürlükte olduğu haliyle uygulanmamakta ve açıkça ihlal edilmektedir.

Teklif bu hâliyle ceza muhakemesi ilkelerinden isnadı öğrenme hakkının ihlali niteliğinde olup bu nedenle teklif metninden çıkarılması gerekmektedir.

Buna göre, iddianameye ilişkin bilgiler ile duruşma tarihinin; telefon, telgraf, faks, elektronik posta gibi iletişim bilgilerinin dosyada bulunması halinde bu araçlardan yararlanılmak suretiyle de sanığa bildirileceği kabul edilmektedir.

Düzenleme teknolojik gelişmelere ayak uydurma gerekçesiyle getirilmişse de bu iletişim araçlarından birine yapılan tebliğ usulüne yer verilmemiş olması uygulamada hak kayıplarına neden olacaktır.

Düzenleme teknolojik gelişmelere ayak uydurma gerekçesiyle getirilmişse de bu iletişim araçlarından birine yapılan tebliğ usulüne yer verilmemiş olması uygulamada hak kayıplarına neden olacaktır.

Böylelikle, uygulamada zincirleme suçlarda seri muhakeme usulünün uygulanıp uygulanmayacağı konusunda yaşanılan tereddütlerin giderilmesi amaçlanmaktadır.

Bu bağlamda, bu belirlenen usullerde geçici değişiklikler yapılması yerine, bu konuya ilişkin itirazlar dikkate alınmalı ve AYM içtihadı da esas alınarak köklü çözümler üretilmelidir.

Teklif edilen maddede yer alan “talep yazısında belirtilen yaptırımdan daha ağır olmamak üzere” ibaresi Anayasa Mahkemesinin iptal kararının gerekçesini oluşturan yargı bağımsızlığı, mahkemelerin bağımsızlığı ilkelerine aykırılık durumunu devam ettirmektedir.

Düzenlemeyle, duruşma günü belirlendikten, başka bir ifadeyle sanık hakkında genel hükümlere göre yargılama yapılmasına karar verildikten sonra, artık basit yargılama usulüne dönülmesinin mümkün olmayacağı hüküm altına alınmaktadır.

Bu bağlamda, bu belirlenen usullerde geçici değişiklikler yapılması yerine, bu konuya ilişkin itirazlar dikkate alınmalı ve AYM içtihadı da esas alınarak köklü çözümler üretilmelidir.

Böylelikle, sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adlî kontrol tedbirleriyle ilgili olarak verdiği kararlar bakımından yatay itiraz usulü yerine, dikey itiraz usulü getirilmektedir.

Bu açıdan, CHP'nin teklifi, sulh ceza hakimliğinin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların incelenme usulü açısından, bütünsel şekilde daha yüksek güvence sağlamaktadır.

Teklifte yer alan “itirazın gecikmeksizin incelenmesi” ifadesi her ne kadar düzenleyici işlem olsa da sınırları çizilmemiş muğlak bir ifadedir.

Yani bu bir değişiklikten ziyade sunulan bir şeyin dışında yeni bir kanun maddesi ihdası söz konusudur ve bu durum İç Tüzüğe aykırıdır.

Maddeyle, hâkim adayları ile avukat stajyerlerine Anayasa Mahkemesinde staj yapma imkânı getirilmektedir.