Adıyaman Milletvekili Resul Kurt ve Bursa Milletvekili Emine Yavuz Gözgeç'in ilk imzacısı olduğu ve toplam 54 milletvekilinin imzasıyla sunulan "Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi", Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunun 9 Temmuz tarihli birleşiminde yapılan oylamada 85 ret oyuna karşılık 247 kabul oyuyla yasalaşmıştır.
Aşağıda, kamuoyunda "torba kanun" olarak da bilinen ve TSK personel rejiminden emekli aylıklarına, turizm sektöründeki çalışma koşullarından özel istihdam bürolarına kadar birçok farklı alanda değişiklik içeren bu kanun teklifinin genel gerekçesi, muhalefet partilerinin eleştirileri ve maddelerinin detaylı bir incelemesi sunulmaktadır.
Genel Gerekçe
Adıyaman Milletvekili Resul Kurt ve Bursa Milletvekili Emine Yavuz Gözgeç öncülüğünde toplam 54 milletvekilinin imzasını taşıyan kanun teklifinin genel amacı; değişen teknolojiye uyum sağlamak, çalışma hayatını daha verimli kılmak, yurt dışındaki vatandaşların sosyal güvenlik işlemlerini kolaylaştırmak ve işgücü piyasasının etkinliğini artırmaktır. Bu çerçevede teklifle öngörülen başlıca düzenlemeler şunlardır:
- TSK Personel Rejimi: Türk Silahlı Kuvvetlerinin organizasyonel ihtiyaçlarını karşılamak, deneyimli general ve amirallerden azami ölçüde faydalanmak amacıyla terfi, yaş haddi ve hizmet süresi uzatımlarına ilişkin yeni düzenlemeler yapılmaktadır.
- Kurumsal ve Mali Düzenlemeler: Tarım ve Orman Bakanlığı ile Gençlik ve Spor Bakanlığı bünyesindeki bazı döner sermaye işletmeleri ve personelin mali haklarına yönelik yapısal değişiklikler öngörülmektedir.
- Çalışma Hayatı: Turizm sektöründe çalışanların haftalık izinlerinin daha esnek kullanılmasına imkan tanınmakta. İşçilere yapılacak bildirimlerin (fesih hariç) Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) ile yapılabilmesini öngören madde Genel Kurulda tekliften çıkarıldı.
- İstihdam Piyasası: Teklif, özel istihdam bürolarının İŞKUR ile veri paylaşım yükümlülüklerini artırmayı öngörüyordu; bu maddeler Genel Kurulda tekliften çıkarıldı.
- Sosyal Güvenlik: Teklif, yurt dışındaki başvuruların çalışma ve sosyal güvenlik müşavirlikleri veya ataşelikleri aracılığıyla alınmasını öngörüyordu; bu madde Genel Kurulda tekliften çıkarıldı.
- Anayasa Mahkemesi Kararlarına Uyum: Anayasa Mahkemesi tarafından daha önce çeşitli Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri için verilen iptal kararları doğrultusunda, hukuki boşluk oluşmaması amacıyla yasal düzenlemeler yapılmaktadır.
Muhalefetin Eleştirileri
Muhalefet partileri, teklifin geneline ilişkin sundukları şerhlerde hem usul hem de esas yönünden ciddi eleştirilerde bulunmuştur:
Usul Eleştirileri
- Torba Kanun Yöntemi: Teklifin, birbiriyle ilgisiz 11 farklı kanun ve 1 KHK'de değişiklik yapan bir "torba kanun" olması, yasama tekniğine aykırı bulunmuş ve bu durumun konuların derinlemesine tartışılmasını engellediği belirtilmiştir.
- Tali Komisyonlarda Görüşülmemesi: Teklifin, içeriği itibarıyla Milli Savunma Komisyonu ve Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonu gibi ihtisas komisyonlarının alanına girmesine rağmen, bu tali komisyonlarda görüşülmeden doğrudan Plan ve Bütçe Komisyonu'ndan geçirilmesi, yasama kalitesini düşüren ve Meclis İçtüzüğü'ne aykırı bir uygulama olarak eleştirilmiştir.
- Etki Analizi Yetersizliği: Teklife eklenen etki analizi raporunun, özellikle TSK ve İş Kanunu'ndaki değişikliklerin mali yükünü hesaplamaktan uzak, yetersiz ve özensiz olduğu ifade edilmiştir.
Esas Eleştirileri
- Gündem Saptırma ve Gerçek Sorunları Göz Ardı Etme: Teklifin, Türkiye'nin içinde bulunduğu derin ekonomik kriz, yüksek enflasyon, emeklilerin ve asgari ücretlilerin yaşadığı geçim sıkıntısı gibi temel sorunlara hiçbir çözüm getirmediği, aksine bu sorunları görmezden geldiği vurgulanmıştır.
- Anayasa Mahkemesi Kararlarının Arkasından Dolanma: Teklifteki birçok maddenin (Madde 4, 6, 7, 19, 20), daha önce Anayasa Mahkemesi tarafından "kanunla düzenlenmesi gerektiği" belirtilerek iptal edilen Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükümlerini, mahkemenin ruhuna aykırı şekilde yeniden yasalaştırma amacı taşıdığı savunulmuştur.
- TSK'nın Siyasallaştırılması: Teklifin ilk üç maddesiyle TSK'nin terfi ve atama sistemine yapılan müdahalelerin, liyakat ilkesini zayıflattığı ve komuta kademesini siyasi iradeye bağımlı hale getirme riski taşıdığı belirtilmiştir. Düzenlemelerin "kişiye özel" olduğu ve ordunun kurumsal yapısını bozacağı yönünde ciddi endişeler dile getirilmiştir.
Maddeler, Madde Gerekçeleri ve Muhalefet Şerhleri
MADDE 1, 2 ve 3: Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu'nda Değişiklikler
Yapılan Değişiklik:
- Madde 1: Deniz ve hava kuvvetlerinde daha önce sadece belirli sınıflara (pilot, güverte vb.) açık olan Korgeneral/Koramiral rütbesine terfi olanağı, tüm muharip sınıflar için genişletilmektedir.
- Madde 2: Yüksek Askeri Şura kararıyla hizmet süresi uzatılabilecek general ve amiral sayısı artırılmakta (36'dan 60'a), kuvvet komutanlarının yaş haddi 67'ye çıkarılmakta ve Cumhurbaşkanına bu süreyi 72 yaşına kadar uzatma yetkisi verilmektedir.
- Madde 3: Halihazırda görevde olan generallerin Korgeneral/Koramiralliğe terfisi için aranan "kuvvet harp enstitüleri komuta ve kurmay öğrenimini tamamlama" şartı geçici olarak kaldırılmaktadır.
Madde Gerekçesi: Gerekçeler arasında teknolojik gelişmeler (İHA, siber savaş vb.), 15 Temmuz sonrası oluşan personel açığı ve tecrübeli komutanların bilgi birikiminden daha uzun süre faydalanma amacı gösterilmektedir.
Muhalefet Şerhi: Bu maddeler, TSK'nin geleneksel liyakat ve terfi sistemini bozduğu, siyasi müdahaleye açık hale getirdiği ve "kişiye özel" kanun yapıldığı gerekçeleriyle sert bir şekilde eleştirilmiştir. Kurmaylık eğitim şartının kaldırılmasının ordunun stratejik karar alma yeteneğini zayıflatacağı, yaş haddinin 72'ye çıkarılmasının ise alt rütbelerdeki personelin önünü tıkayarak motivasyon kaybına yol açacağı ve komuta kademesinde liyakat yerine siyasi sadakati ödüllendireceği savunulmuştur.
MADDE 10: Turizm Sektöründe Çalışanların Haftalık İzinleri
Yapılan Değişiklik: Turizm işletme belgeli konaklama tesislerinde çalışan işçilerin, yazılı talepleri veya onayları halinde, haftalık izinlerini 7 günlük zaman dilimi yerine 10 gün içinde kullanabilmelerine imkan tanınmaktadır. Bu durum, işçinin aralıksız 10 güne kadar çalıştırılabilmesinin önünü açmaktadır.
Madde Gerekçesi: Turizm sektörünün ihtiyaçları doğrultusunda esneklik sağlamak ve işçilerin izinlerini birleştirerek daha verimli bir serbest zaman yaratmalarına olanak tanımak amaçlanmaktadır.
Muhalefet Şerhi: Bu düzenleme, Anayasa'nın 50. maddesiyle güvence altına alınan "dinlenme hakkı"na ve ILO sözleşmelerine aykırı bulunmuştur. İşçinin "yazılı onayı"nın, iş güvencesinin zayıf olduğu turizm sektöründe işveren baskısı nedeniyle geçersiz olacağı, düzenlemenin işçinin dinlenme hakkını fiilen ortadan kaldıracağı ve sömürüyü artıracağı belirtilmiştir.
MADDE 12: İşçilere Elektronik Posta ile Bildirim
Bu madde Genel Kurulda AK Parti önergesiyle tekliften çıkarıldı; kanunda yer almıyor.
Yapılan Değişiklik: İş sözleşmesinin feshi hariç olmak üzere, işçilere yapılacak bildirimlerin, işçinin yazılı kabulü şartıyla Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) üzerinden de yapılabilmesi ve bu bildirimlerin hukuken yazılı bildirim gibi geçerli sayılması öngörülmektedir.
Madde Gerekçesi: Dijitalleşme hedefleri doğrultusunda ispat kolaylığı sağlamak, fiziki dosyalama zorunluluğunu azaltarak maliyet ve zaman tasarrufu elde etmek amaçlanmaktadır.
Muhalefet Şerhi: Düzenlemenin, işverenler tarafından kötüye kullanılabileceği ve işçinin hak kayıplarına yol açabileceği endişesi dile getirilmiştir. İşçinin e-postasına zamanında bakamaması gibi durumlarda bildirim sorumluluğunun işçiye yıkılacağı ve sendikalı işyerlerinde toplu sözleşmeyle elde edilmiş hakların kullanımında sorunlar çıkabileceği belirtilmiştir.
MADDE 13 ve 14: Özel İstihdam Bürolarının Veri Paylaşım Yükümlülüğü
Madde 13 ve 14 Genel Kurulda AK Parti önergeleriyle tekliften çıkarıldı; kanunda yer almıyor.
Yapılan Değişiklik: Özel istihdam bürolarına, yayımladıkları açık iş ilanlarını ve bu işlere yönlendirdikleri kişilere ilişkin verileri İŞKUR tarafından belirlenecek formatta kuruma bildirme zorunluluğu getirilmektedir. Bu yükümlülüğe uymayanlara idari para cezası uygulanması öngörülüyordu.
Madde Gerekçesi: İşgücü piyasasına ilişkin tüm verilerin tek bir ulusal sistemde toplanarak piyasanın daha etkin izlenmesi, politika geliştirme kapasitesinin güçlendirilmesi ve faaliyetlerin daha şeffaf hale getirilmesi amaçlanmaktadır.
Muhalefet Şerhi: Bu düzenleme, kişisel verilerin güvenliği açısından ciddi riskler taşıdığı gerekçesiyle eleştirilmiştir. İŞKUR'a hangi verilerin, hangi sınırlarla aktarılacağının kanunda açıkça belirtilmemesinin Anayasa'nın 20. maddesindeki özel hayatın gizliliği ilkesine aykırı olduğu savunulmuştur. Yakın zamanda yaşanan ve İŞKUR'un da aralarında bulunduğu birçok kamu kurumundan milyarlarca verinin çalındığına dair adli soruşturmalar hatırlatılarak, veri güvenliği sağlanmadan böyle bir zorunluluk getirilmesinin tehlikeli olduğu vurgulanmıştır.
MADDE 18: En Düşük Emekli Aylığı
Yapılan Değişiklik: Komisyonda verilen bir önergeyle, en düşük emekli aylığı tutarı, 2025 yılı Ocak-Haziran dönemi enflasyon oranı (%16,67) kadar artırılarak 14.469 TL'den 16.881 TL'ye yükseltilmiştir.
Madde Gerekçesi: Yaşlılık, malullük ve ölüm aylığı alan emeklilerin ve hak sahiplerinin asgari aylık ödemelerini artırmak amaçlanmaktadır.
Muhalefet Şerhi: Yapılan artışın yetersiz olduğu, en düşük emekli aylığının hala açlık sınırının (26.115 TL) ve asgari ücretin çok altında kaldığı belirtilmiştir. Artışın, gerçek enflasyonu yansıtmayan TÜİK verilerine göre yapıldığı, bu durumun emeklilerin alım gücünü daha da erittiği ifade edilmiştir. Muhalefet partileri tarafından en düşük emekli aylığının asgari ücret seviyesine çıkarılması ve memurlara verilen seyyanen zammın memur emeklilerine de yansıtılması yönünde verilen önergelerin reddedildiği belirtilmiştir.
Yorumlar
Hakaret, nefret söylemi ve kişisel bilgi içeren yorumlar kaldırılır.