Teklifin genel gerekçesinde, ülkedeki 36 milyon bağımsız bölümün yaklaşık altı milyonunun depremde yıkılma riski ile karşı karşıya olduğu ve iki milyon bağımsız bölümün acil olarak dönüştürülmesi gerektiği ifade edilmiştir.
6 Şubat Depreminde yaşanan facianın tekrarlanmaması için “Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’da” gerekli değişikliklerin yapılması için bu teklifin hazırlandığı da teklifin genel gerekçesinde yer almaktadır.
Teklif, kamuoyunda devlete vatandaşın mülküne el koyma yetkisi verdiği yönündeki tartışmayla gündeme geldi. Aşağıda teklifin maddeleri, gerekçeleri ve muhalefetin teklifin tamamına ve maddelerine yönelik şerhleri özetleniyor.
Teklifte Hangi Düzenlemeler Yer Alıyor?
Teklifin ilk maddesiyle Kentsel Dönüşüm Başkanlığı yönetici kadrolarının mali ve özlük hakları düzenlenmektedir.
6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremler nedeniyle yüzbinlerce yapının hasar gördüğü, idarelerce hasar tespiti yapıldığı, bu tespite dayalı olarak yıkım, güçlendirme, tahliye ve abonelik iptali gibi işlemler tesis edildiği ve bu işlemlere karşı idare mahkemelerinde iptal davaları açıldığı bilinmektedir. Bu davalar halen 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunundaki genel hükümlere göre görülmektedir. Deprem bölgesinde hayatın bir an önce normale döndürülmesi ve olağan hayat şartlarının sağlanması büyük önem arz etmektedir. Ayrıca özellikle ağır hasarlı binaların her an yıkılması ihtimali bölgedeki insanların can ve mal emniyeti bakımından büyük tehlike oluşturmaktadır. Bundan dolayı, hasarlı olduğu tespit edilen yapıların akıbetinin bir an önce belirlenmesi gerekmektedir. Bu maksatla, 2577 sayılı Kanuna geçici bir madde eklenmektedir.
Yukarıda gerekçesi verilen madde teklifin ikinci maddesidir.
Bu maddeyle hasarlarla bağlantılı olan ve hak sahipliğine ilişkin işlemler hariç olmak üzere, hasar tespit raporları esas alınarak tesis edilen idari işlemlere karşı açılan iptal davaları bakımından, yargılama süreçlerinin hızlandırılmasına yönelik düzenleme yapılmaktadır.
Düzenleme ile savunmaya cevap ve cevaba cevap aşamaları kaldırılmaktadır.
Yürütmenin durdurulması talebine ilişkin verilen kararlara itiraz edilememektedir.
İdari tam yargı davaları ile (idari tazminat davası olarak nitelendirilebilir) bu düzenlemede bahsedilen iptal davalarının birlikte görülmesinin yolu kapatılmıştır.
Teklifin altıncı maddesi kamuoyunda devlete “el koyma” yetkisi verdiği söylenen “Rezerv Yapı Alanı” tanımını değiştiren maddedir.
Tekliften önce, insanların yaşadığı alanlar, meskun alanlar, rezerv yapı alanı olarak ilan edilememekte idi. Bu değişiklik ile birlikte yerleşim yerlerinde bulunan parsellerin de rezerv yapı alanı ilan edilmesinin önü açılmaktadır.
Rezerv yapı alanı olarak belirlenen yerlerde, 6306 sayılı Kanundaki kamulaştırma dahil uygulama araçları kullanılabiliyor. Rezerv yapı alanı, TOKİ'nin veya İdarenin talebi üzerine ya da resen, Hazine ve Maliye Bakanlığının uygun görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenmektedir. Muhalefet partileri, düzenlemenin şehirlerdeki değerli alanların rant amacıyla vatandaşların elinden alınmasına yol açabileceğini savundu.
Madde üzerine verilen şerhler aşağıda ele alınıyor; muhalefet, bu maddeyle şehirlerdeki değerli noktaların rant uğruna vatandaşların elinden alınabileceğini sıkça vurguladı.
Teklifin yedinci maddesiyle birlikte riskli yapı tespitinin Kentsel Dönüşüm Başkanlığı tarafından resen (kendiliğinden) yapılabileceği ve bu tespitin yapılmasının engellenmesi durumunda kolluk zoruyla kapalı kapıların açılabileceği hükme bağlanmıştır.
Yedinci maddede yer alan bir diğer değişiklik, gerçek veya özel hukuk tüzel kişilerince mülkiyetlerindeki taşınmazların rezerv yapı alanı olarak belirlenmesi talebinde bulunulabilmesi için; bu taşınmazların yapılaşmaya esas arsa metrekaresinin yüzde otuzunun mülkiyetinin devrine muvafakat edilmesi veya aynı miktarın değerinin dönüşüm projeleri özel hesabına gelir olarak kaydedilmek üzere Başkanlığa verilmesi gerektiğine yönelik yapılan düzenlemedir.
Teklifin sekizinci maddesiyle daha önce yalnızca riskli alanlar üzerinde olan Bakanlık, TOKİ veya İdareye verilen elektrik, doğalgaz ve su hizmetlerini durdurma yetkisi kanunun kapsadığı bütün alanlara yayılmış ve yetki Bakanlıktan alınarak Kentsel Dönüşüm Başkanlığına verilmiştir.
Riskli yapıların yıktırılması için maliklere verilen 60+30 günlük süre dolayısıyla iki kez tebligat yapılması süreci uzattığından dolayı bu hüküm, maliklere tek seferde 90 gün süre verilmesi şeklinde değiştirilmektedir.
Binaların malikler tarafından yıktırılmadığı durumda ise kolluk zoruyla tahliye yapılacağı ve sonunda yıkımın gerçekleştirileceği değişiklikle hükme bağlanmıştır.
Kentsel dönüşüm için maliklerde aranan üçte iki çoğunluk değişiklikle birlikte salt çoğunluk haline getirilecek. Yani yapı sahiplerinin yarısından fazlasının istemesi halinde dönüşüm kararı alınacak karara katılmayanların paylarının satış işlemleri gerçekleşecek ve dönüşüm gerçekleşecektir.
Değişiklikle, dönüşümü gerçekleştirecek kuruluşlarda; inşaat mühendisi, harita mühendisi, mimar, şehir plancısı, değerleme uzmanı ve hukukçu bulunması şartı getirilecektir.
6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde, 1/1/2028 tarihine kadar, adli ve idari yargı mercilerinde depremlerle bağlantılı olarak görülmekte olan iş, dava, soruşturma ve kovuşturmalarda bilirkişi ihtiyacının ivedi şekilde karşılanabilmesi amacıyla, 6754 sayılı Bilirkişilik Kanununa geçici madde eklenmektedir. Düzenlemeyle maddedeki asgari şartları taşıyan ancak ilgili bilirkişilik bölge listesinde ve/veya listelerinde yer almayan bilirkişilerin, ilgili kanunlardaki usule tabi olmadan görevlendirilmesine imkan tanınmaktadır.
Teklifin Tümü Üzerine Muhalefet Şerhleri
- CHP
Kentsel dönüşüm hareketlerinde bu dönüşümün yalnızca fiziksel mekan ile ilgili olması ve bölgenin depremselliğinin, ekonomik, sosyal ve kültürel durumunun dikkate alınmadığı vurgulanmıştır.
Kentsel dönüşümün rant amacıyla yapıldığı vurgulanmıştır. İstanbul’un Kadıköy, Beşiktaş, Etiler, Florya gibi semtlerinde kentsel dönüşümün uygulandığı ancak gerçek anlamda deprem tehlikesi altında bulunan depremin en fazla etkileyeceği uzmanlarca tespit edilen Bağcılar, Güngören, Esenler ya da Ümraniye’nin arka mahallelerinde herhangi bir kentsel dönüşüm çalışması yapılmadığı ifade edilmiştir.
CHP’li komisyon üyeleri teklife yönelik hazırladıkları şerhte, teklifin içeriğinde yapıların güçlendirilmesi ile ilgili herhangi bir maddenin olmamasından şikayetçi olmuşlardır. Binaları yıkıp tekrar yapmanın dışında bu binaların zeminlerinin güçlendirilmesi, birtakım yöntemlerle zeminlerin iyileştirilmesi, kolonların ya da perde sistemlerinin iyileştirilmesi, kısa kolonların ortadan giderilmesi, zeminlerdeki zayıf döşemelerin giderilmesi, asma katlardaki mühendislik hatalarının giderilmesi gibi pek çok düzenleme yapılabilecekken bunların es geçildiğini ifade etmişlerdir.
- HEDEP
Teklifin komisyon görüşmeleri sırasında DEM Parti'den (o tarihteki kısaltmasıyla HEDEP) görüşmelere katılan vekiller teklifin torba yasa tekniği ile hazırlanmasını yasama kurnazlığı olarak değerlendirip eleştirmiştir.
Teklif için yurttaşı afet riskinden korumaktan ziyade, sermayedarı önceleyen, yurttaşı sermaye karşısında korumayan hatta ezdiren bir bağlama sahip yorumları yapılmıştır.
HEDEP’li vekiller teklifin:
- Yoksulun barınma hakkını yok sayan,
- Yurttaşın mülkiyet hakkına tecavüzün yasal temelini oluşturan,
- Yerel yönetimlerin yetkilerini tırpanlayan ve yetkileri merkezileştiren,
bir teklif olduğunu belirtmiştir.
Şerhte, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’un yürürlüğe girmesinden beri kentsel dönüşüm uygulanan 2 milyon 200 bin konutun sadece 110 bin adetinin riskli alan veya riskli yapı niteliğinde olduğu geriye kalan konutların ise rant sağlamak amacıyla dönüştürüldüğü ifade edilmiştir. Söz konusu değişikliklerin de afetlerden korunmaktan ziyade rant sağlamaya yönelik olduğu belirtilmiştir.
- İYİ Parti
İYİ Parti’li vekiller teklifin görüşülmesi esnasında iktidara mensup vekillerin muhalefetten gelen olgun eleştiri ve teklifleri dahi ciddiye almadığını belirtmektedir. Teklifin komisyon görüşmelerinin aceleye getirilerek tali komisyonlarda görüşülmemesinden duydukları rahatsızlığı da teklifin tümü üzerine görüşlerinde dile getirmişlerdir.
Teklif ile kentsel dönüşümün hızlandırılmak istendiğini ancak bu hızlandırmanın pratikte büyük sorunları da yanında getireceğini ifade eden İYİ Parti, teklifin özellikle vatandaşların konut dokunulmazlığı hakkına aykırı olarak düzenlendiğini vurgulamıştır.
Maddeler Üzerine Verilen Muhalefet Şerhleri
- CHP
Teklifin ikinci maddesi 6 Şubat 2023’te meydana gelen depremler sonucunda yapılacak idari yargılamaların kısa sürede sonuçlanması amacıyla adli sürelerin kısaltılması yönündedir. Kat maliklerinin adres bilgilerine kolay erişim sağlamak için sürecin yürütülmesinde yerel yönetimlerin konuyla ilgili bilgiye ulaşabilmesi konusunda bir çözümün maddeye eklenmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Teklifin üçüncü maddesiyle sağlanacak olan dış finansman kaynaklarının Kentsel Dönüşüm Başkanlığı tarafından kullanılabilmesi hususunda bu kaynakların yerel yönetimler tarafından da kullanılabilmesi için gerekli çalışmaların yapılması gerektiği belirtilmiştir.
Teklifin kamuoyunda en çok karşılık bulan maddelerinden birisi “rezerv yapı alanı” tanımının değişikliği olmuştur. CHP’li vekiller, rezerv yapı alanı tanımından “yeni yerleşim alanı olarak” ibaresinin madde metninden çıkarılmasının şehirlerde rantı yüksek alanların bu yol ile kamulaştırılabilmesinin önünün açıldığını belirtmişlerdir.
Rezerv yapı alanı: Kanun uyarınca gerçekleştirilecek uygulamalarda yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere, Toplu Konut İdaresi Başkanlığının veya İdarenin talebine bağlı olarak veya resen, Maliye Bakanlığının uygun görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenen alanları,
Bu maddenin, özel mülkiyet altındaki ev ve iş yerlerinin deprem ya da doğal afet riski taşımadığı halde devlet mülkiyetine geçirilmesini sağladığı için bireysel mülkiyet hakkının ihlalini meydana getireceğini ve Anayasa’ya aykırılık taşıdığını vurgulamıştır.
Sekizinci madde ile bakanlığın yetki sınırlarının riskli alanlar dışına çıkarılıp kanunda sayılan bütün alanlara genişletilmesinin sınırları belirli olmayan rezerv yapı alanlarında da her türlü yetkinin keyfi kullanımına yol açacağının altını çizmişlerdir.
Dokuzuncu madde ile yapılan değişiklik eleştirilmemiş ancak devlet tarafından yapılan kira yardımlarının yetersiz kaldığı belirtilmiştir.
CHP’li vekiller, on ikinci maddede yer alan yüzdelerin düşürülmesi gerektiğini de ifade ederek kanun teklifi hakkındaki muhalefet şerhini sonlandırmıştır.
- HEDEP
HEDEP’li vekiller, Teklifin ikinci maddesi hakkında itiraz yollarının kapatılmasının geri dönülemeyecek mağduriyetler yaratma potansiyeli üzerinde durmuştur.
Vekiller altıncı madde hakkında ise bu maddenin sağladığı yetki ile deprem riski taşımayan yapılara da el koyabilmenin yolunun açıldığını ifade etmiş ve şehir merkezlerindeki değeri yüksek yerlerin rant kapısı olarak kullanılabileceğinin altını çizmiştir.
Teklifin onuncu maddesiyle kentsel dönüşüm kararı için 2/3 olan yeterli çoğunluğun salt çoğunluğa indirilmesinin küçük pay sahiplerini zor duruma sokacağına şerhte yer verilmiştir.
- İYİ Parti
Teklifin yedinci maddesinde yer alan %30 ibaresinin tespitinde hangi verilerin baz alındığı sorgulanmıştır.
Teklifin dokuzuncu ve on birinci maddesinde yer alan hususların konut dokunulmazlığı hakkının alenen ihlali olacağı ifade edilmiştir.
Yorumlar
Hakaret, nefret söylemi ve kişisel bilgi içeren yorumlar kaldırılır.