Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Bir alanın, rezerv yapı alanı olarak belirlenmesi o alanın kamulaştırılması anlamına gelmektedir. Bir alanı ilgili bakanlık kimseye danışmadan rezerv yapı alanı olarak ilan edebilmektedir. Bu madde hakkında kamuoyunda yankı bulan söylemler büyük oranda ciddi ve gerçekçi söylemler olarak görünmektedir.

Madde üzerine verilen şerhler yazının devamında ele alınmış olsa da bu maddenin şehirlerdeki değerli noktaların rant uğruna vatandaşların elinden alınabileceği tehlikesine muhalefet tarafından sıkça vurgu yapıldığına dikkat çekmek gerekir.

Teklifin yedinci maddesiyle birlikte riskli yapı tespitinin Kentsel Dönüşüm Başkanlığı tarafından resen (kendiliğinden) yapılabileceği, ve bu tespitin yapılmasının engellenmesi durumunda kolluk zoruyla kapalı kapıların açılabileceği hükme bağlanmıştır.

Yedinci maddede yer alan bir diğer değişiklik, gerçek veya özel hukuk tüzel kişilerince mülkiyetlerindeki taşınmazların rezerv yapı alanı olarak belirlenmesi talebinde bulunulabilmesi için; bu taşınmazların yapılaşmaya esas arsa metrekaresinin yüzde otuzunun mülkiyetinin devrine muvafakat edilmesi veya aynı miktarın değerinin dönüşüm projeleri özel hesabına gelir olarak kaydedilmek üzere Başkanlığa verilmesi gerektiğine yönelik yapılan düzenlemedir.

Teklifin sekizinci maddesiyle daha önce yalnızca riskli alanlar üzerinde olan Bakanlık, TOKİ veya İdareye verilen elektrik, doğalgaz ve su hizmetlerini durdurma yetkisi kanunun kapsadığı bütün alanlara yayılmış ve yetki Bakanlıktan alınarak Kentsel Dönüşüm Başkanlığına verilmiştir.

Riskli yapıların yıktırılması için maliklere verilen 60+30 günlük süre dolayısıyla iki kez tebligat yapılması süreci uzattığından dolayı bu hüküm, maliklere tek seferde 90 gün süre verilmesi şeklinde değiştirilmektedir.

Binaların malikler tarafından yıktırılmadığı durumda ise kolluk zoruyla tahliye yapılacağı ve sonunda yıkımın gerçekleştirileceği değişiklikle hükme bağlanmıştır.

Kentsel dönüşüm için malikler tarafında aranan üçte iki çoğunluk değişiklikle birlikte salt çoğunluk haline getirilecek. Yani yapı sahiplerinin yarısından fazlasının istemesi halinde dönüşüm kararı alınacak karara katılmayanların paylarının satış işlemleri gerçekleşecek ve dönüşüm gerçekleşecektir.

Değişiklikle, dönüşümü gerçekleştirecek kuruluşlarda; inşaat mühendisi, harita mühendisi, mimar, şehir plancısı, değerleme uzmanı ve hukukçu bulunması şartı getirilecektir.

6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde, 1/1/2028 tarihine kadar, adli ve idari yargı mercilerinde depremlerle bağlantılı olarak görülmekte olan iş, dava, soruşturma ve kovuşturmalarda bilirkişi ihtiyacının ivedi şekilde karşılanabilmesi amacıyla, 6754 sayılı Bilirkişilik Kanununa geçici madde eklenmektedir. Düzenlemeyle maddedeki asgari şartları taşıyan ancak ilgili bilirkişilik bölge listesinde ve/veya listelerinde yer almayan bilirkişilerin, ilgili kanunlardaki usule tabi olmadan görevlendirilmesine imkan tanınmaktadır.

Teklifin Tümü Üzerine Muhalefet Şerhleri

- CHP

Kentsel dönüşüm hareketlerinde bu dönüşümün yalnızca fiziksel mekan ile ilgili olması ve bölgenin depremselliğinin, ekonomik, sosyal ve kültürel durumunun dikkate alınmadığı vurgulanmıştır.

Kentsel dönüşümün rant amacıyla yapıldığı vurgulanmıştır. İstanbul’un Kadıköy, Beşiktaş, Etiler, Florya gibi semtlerinde kentsel dönüşümün uygulandığı ancak gerçek anlamda deprem tehlikesi altında bulunan depremin en fazla etkileyeceği uzmanlarca tespit edilen Bağcılar, Güngören, Esenler ya da Ümraniye’nin arka mahallelerinde herhangi bir kentsel dönüşüm çalışması yapılmadığı ifade edilmiştir.

CHP’li komisyon üyeleri teklife yönelik hazırladıkları şerhte, teklifin içeriğinde yapıların güçlendirilmesi ile ilgili herhangi bir maddenin olmamasından şikayetçi olmuşlardır. Binaları yıkıp tekrar yapmanın dışında bu binaların zeminlerinin güçlendirilmesi, birtakım yöntemlerle zeminlerin iyileştirilmesi, kolonların ya da perde sistemlerinin iyileştirilmesi, kısa kolonların ortadan giderilmesi, zeminlerdeki zayıf döşemelerin giderilmesi, asma katlardaki mühendislik hatalarının giderilmesi gibi pek çok düzenleme yapılabilecekken bunların es geçildiğini ifade etmişlerdir.

- HEDEP

Teklifin komisyon görüşmeleri sırasında HEDEP’ten görüşmelere katılan vekiller teklifin torba yasa tekniği ile hazırlanmasını yasama kurnazlığı olarak değerlendirip eleştirmiştir.

Teklif için yurttaşı afet riskinden korumaktan ziyade, sermayedarı önceleyen, yurttaşı sermaye karşısında korumayan hatta ezdiren bir bağlama sahip yorumları yapılmıştır.

HEDEP’li vekiller teklifin:

• Yoksulun barınma hakkını yok sayan,
• Yurttaşın mülkiyet hakkına tecavüzün yasal temelini oluşturan,
• Yerel yönetimlerin yetkilerini tırpanlayan ve yetkileri merkezileştiren,

bir teklif olduğunu belirtmiştir.

Şerhte, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’un yürürlüğe girmesinden beri kentsel dönüşüm uygulanan 2 milyon 200 bin konutun sadece 110 bin adetinin riskli alan veya riskli yapı niteliğinde olduğu geriye kalan konutların ise rant sağlamak amacıyla dönüştürüldüğü ifade edilmiştir. Söz konusu değişikliklerin de afetlerden korunmaktan ziyade rant sağlamaya yönelik olduğu belirtilmiştir.

- İYİ Parti

İYİ Parti’li vekiller teklifin görüşülmesi esnasında iktidara mensup vekillerin muhalefetten gelen olgun eleştiri ve teklifleri dahi ciddiye almadığını belirtmektedir. Teklifin komisyon görüşmelerinin aceleye getirilerek tali komisyonlarda görüşülmemesinden duydukları rahatsızlığa da teklifin tümü üzerine olan görüşlerinde belirtmişlerdir.

Teklif ile kentsel dönüşümün hızlandırılmak istendiğini ancak bu hızlandırmanın pratikte büyük sorunları da yanında getireceğini ifade eden İYİ Parti, teklifin özellikle vatandaşların konut dokunulmazlığı hakkına aykırı olarak düzenlendiğini vurgulamıştır.

Maddeler Üzerine Verilen Muhalefet Şerhleri

- CHP

Teklifin ikinci maddesi 6 Şubat 2023’te meydana gelen depremler sonucunda yapılacak idari yargılamaların kısa sürede sonuçlanması amacıyla adli sürelerin kısaltılması yönündedir. Kat maliklerinin adres bilgilerine kolay erişim sağlamak için sürecin yürütülmesinde yerel yönetimlerin konuyla ilgili bilgiye ulaşabilmesi konusunda bir çözümün maddeye eklenmesi gerektiği ifade edilmiştir.

Teklifin üçüncü maddesiyle sağlanacak olan dış finansman kaynaklarının Kentsel Dönüşüm Başkanlığı tarafından kullanılabilmesi hususunda bu kaynakların yerel yönetimler tarafından da kullanılabilmesi için gerekli çalışmaların yapılması gerektiği belirtilmiştir.

Teklifin kamuoyunda en çok karşılık bulan maddelerinden birisi “rezerv yapı alanı” tanımının değişikliği olmuştur. CHP’li vekiller, rezerv yapı alanı tanımından “yeni yerleşim alanı olarak” ibaresinin madde metninden çıkarılmasının şehirlerde rantı yüksek alanların bu yol ile kamulaştırılabilmesinin önünün açıldığını belirtmişlerdir.

Rezerv yapı alanı: Kanun uyarınca gerçekleştirilecek uygulamalarda yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere, Toplu Konut İdaresi Başkanlığının veya İdarenin talebine bağlı olarak veya resen, Maliye Bakanlığının uygun görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenen alanları,

Bu maddenin, özel mülkiyet altındaki ev ve iş yerlerinin deprem ya da doğal afet riski taşımadığı halde devlet mülkiyetine geçirilmesini sağladığı için bireysel mülkiyet hakkının ihlalini meydana getireceğini ve Anayasa’ya aykırılık taşıdığını vurgulamıştır.

Sekizinci madde ile bakanlığın yetki sınırlarının riskli alanlar dışına çıkarılıp kanunda sayılan bütün alanlara genişletilmesinin sınırları belirli olmayan rezerv yapı alanlarında da her türlü yetkinin keyfi kullanımına yol açacağının altını çizmişlerdir.

Dokuzuncu madde ile yapılan değişiklik eleştirilmemiş ancak devlet tarafından yapılan kira yardımlarının yetersiz kaldığı belirtilmiştir.

CHP’li vekiller, on ikinci maddede yer alan yüzdelerin düşürülmesi gerektiğini de ifade ederek kanun teklifi hakkındaki muhalefet şerhini sonlandırmıştır.

- HEDEP

HEDEP’li vekiller, Teklifin ikinci maddesi hakkında itiraz yollarının kapatılmasının geri dönülemeyecek mağduriyetler yaratma potansiyeli üzerinde durmuştur.

Vekiller altıncı madde hakkında ise bu maddenin sağladığı yetki ile deprem riski taşımayan yapılara da el koyabilmenin yolunun açıldığını ifade etmiş ve şehir merkezlerindeki değeri yüksek yerlerin rant kapısı olarak kullanılabileceğinin altını çizmiştir.

Teklifin onuncu maddesiyle kentsel dönüşüm kararı için 2/3 olan yeterli çoğunluğun salt çoğunluğa indirilmesinin küçük pay sahiplerini zor duruma sokacağına şerhte yer verilmiştir.

- İYİ Parti

Teklifin yedinci maddesinde yer alan %30 ibaresinin tespitinde hangi verilerin baz alındığı sorgulanmıştır.

Teklifin dokuzuncu ve on birinci maddesinde yer alan hususların konut dokunulmazlığı hakkının alenen ihlali olacağı ifade edilmiştir.