Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Kanun Değişiklikleri

Düzenlemeyle, ortaklığın satış suretiyle giderilmesi dosyalarında yapılan satışlarda uygulamada ortaya çıkan suiistimallerin önlenmesi ve miras yoluyla intikal eden taşınmazlarda mirasçıların hukuki menfaatlerinin azami düzeyde korunması amaçlanmaktadır.

Buna karşılık metin, güncel değer tespiti, teminatın ölçülü uygulanması, hazineye tanınan muafiyetin sınırları ve idari para cezasının usul güvenceleri bakımından eksiktir.

Maddenin tekliften çıkarılmasını önerdi.

Düzenlemeyle, noterlik evrak ve defterlerinin gizliliği korunarak, bunların mahkeme, sulh ceza hâkimliği, Cumhuriyet başsavcılığı ve soruşturmaya yetkili mercilere gönderilmesine ilişkin mevcut uygulamanın kolaylaştırılması sağlanmaktadır.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Alınabilecek yol masrafının 112 nci madde uyarınca düzenlenen tarifeyle belirlenmesini önerdi.

Ancak ilgili maddede yer alan ve bu paylaşımlardan hiçbir surette "ücret alınmayacağına" dair ucu açık muafiyet hükmü, mülkiyet hakkından çalışma hürriyetine kadar pek çok anayasal hakkı doğrudan ihlal edecek niteliktedir.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Ücret alınmaması kuralının yalnız mahkeme, sulh ceza hâkimliği ve Cumhuriyet başsavcılıkları için geçerli olmasını önerdi.

Evrak aslının gönderilmesi istisnai hâllerle sınırlandırılmalı, talep gerekçesi açıkça gösterilmeli ve asıl yerine onaylı örnekle yetinilmesinin mümkün olmadığı durumlar somutlaştırılmalıdır.

Böylelikle bu tarihe kadar Danıştay meslek mensubu kadro sayısında herhangi bir azalma olmaması ve boşalan her bir üye kadrosu için aynı sayıda seçim yapılması amaçlanmaktadır.

Bu hâliyle düzenleme ihtiyaca dayalı bir geçiş planından çok daha önce öngörülen kurumsal hedefin yeniden ertelenmesi sonucunu doğurmaktadır.

Maddede değişiklik yapılarak, idare mahkemelerinde tek hâkimle çözümlenecek davalar genişletilmekte ve uygulamada içtihadın yerleştiği, niteliği itibarıyla heyet tarafından incelenmesi zarureti bulunmayan bazı uyuşmazlıkların tek hâkim tarafından görülmesi sağlanmaktadır.

Parasal sınırların idari verimlilik gerekçesiyle bu kadar yüksek seviyelere çekilmesi, karmaşık hukuki meselelerin heyet incelemesinden kaçırılmasına ve yargılama kalitesinin düşmesine neden olmaktadır.

Heyetle yargılama ilkesi, tek bir hakimin yetersiz bilgisini, olası baskı veya etkisini ve bireysel önyargısını dengeleyecek kurumsal bir güvence işlevi görmektedir.

İdari yargının temel işlevi, vatandaşın devlet karşısındaki hakkını korumaktır. Bu dengesiz ilişkide tek hâkimle yargılama, güvenceyi zayıflatan bir tercih olup silahların eşitliği ilkesiyle bağdaşmaz.

Anayasa'nın 36'ncı maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı bakımından daha güçlü usul güvenceleri gerektirmektedir.

Maddenin tekliften çıkarılmasını önerdi.

Heyet incelemesi yalnızca 3 hâkimin imzası değildir; görüşlerin karşılaştırılması, dosyanın birlikte müzakere edilmesi, ortak akılla hataların fark edilmesi ve kararın mahkeme içinde denetlenmesidir.

Uygulamadaki tereddütlerin giderilmesi amacıyla bu tür durumlarda kaldırma kararı verilmeksizin kararın gerekçesi değiştirilerek istinaf başvurusunun reddine karar verileceği hüküm altına alınmaktadır.

Bu çerçevede maddeye tümden karşı çıkılmamakla birlikte, gerekçenin değiştirilmesi halinde tarafların açıklama hakkını güvenceye alan bir ekleme yapılması yerinde olacaktır.

Düzenleme, Anayasa Mahkemesinin iptal kararında ortaya konulan anayasal ölçütler doğrultusunda hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ile davaların makul sürede ve en az giderle sonuçlandırılması ilkeleri arasında ölçülü bir denge kurmayı amaçlamaktadır.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Temyiz edilemeyecek davalara, yeniden verilen karar ile ilk derece kararı arasındaki fark parasal sınırı geçmeyen kararları eklemeyi önerdi.

Aynı miktar parayı konu alan iki farklı idari davadan birinin sırf özel kanun kapsamında olması nedeniyle temyizden mahrum bırakılması hukuken izah edilemez.

Bu nedenle, bölge idare mahkemelerinin ilk derece mahkemesi kararını kaldırarak yeniden hüküm kurduğu tüm kararların temyiz incelemesine tabi olması sağlanmalı, hak arama özgürlüğünü sınırlayan istisnalar madde metninden çıkarılmalıdır.

Öte yandan 7'nci maddenin (d) bendinde yer alan yabancılar ve uluslararası koruma davalarını temyiz kapsamı dışında bırakan düzenleme özellikle vahim bir nitelik taşımaktadır.

Kaldırma üzerine yeniden karar verilen tüm dosyalarda temyiz yolunun açık olması, hem kararın denetlenmesi hakkına hem de Danıştay'ın içtihat birliği işlevine daha uygun olacaktır.

Ayrıca adli tıp grup başkanları ve adli tıp ihtisas dairesi başkanlarının da dört yıl süreyle görev yapmaları hükme bağlanmaktadır.

Ancak düzenleme, iptal kararının ortaya çıkardığı anayasal sorunun ötesine geçerek Adli Tıp Kurumunun yapısal sorunlarını ele almamakta, yürütme işlemi niteliğindeki düzenlemelerin sonradan yasalaştırılması sonucunu doğurmaktadır.

Maddeye tümden karşı çıkılmamakla birlikte, atama şartlarının ilgili ihtisas kurulunun görev alanıyla bağlantılı hale getirilmesi ve görev süresi dolanların geçici olarak görevde kalabileceği sürenin sınırlandırılması gerekir.

Maddeyle, Anayasa Mahkemesinin kararı dikkate alınarak Türkiye Adalet Akademisince verilecek eğitim konuları ile yapılacak sınavlara ilişkin usul ve esaslar belirlenmektedir.

Münhasıran kanunla düzenlenmesi gereken bir konunun yönetmelik gibi idari tasarruflara bırakılması, keyfiliğe kapı aralayarak hukuki öngörülebilirliği ve güvenliği ortadan kaldırmaktadır.

Özellikle sınav sorularının, adayın cevaplarının ve puanlamanın gerekçeli şekilde kayıt altına alınmasına yönelik güvencelerin bulunmaması, objektiflik, adil değerlendirme ve yargı bağımsızlığına duyulan güven açısından eleştirilmektedir.

Düzenlemeyle, hâkimlik ve savcılık mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulması halinde uyarma cezası verileceği açıkça hükme bağlanmaktadır.

Bu takdir hakkının kullanılmasının "disiplin cezası" tehdidi altına alınması, yargı yetkisinin kullanılmasına yönelik doğrudan bir müdahale ve baskı oluşturur.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Bu disiplin suçu tekrarlanırsa 70'inci maddedeki tekrarlama hükümlerinin uygulanmasını önerdi.

Şimdi, düzenlemenin yargının esas sorununa çözüm üretmediği ortada.

Esas sorun, hakim ve savcıların hangi hallerde bilirkişiye başvurduğu değil; Anayasa'ya, kanunlara, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına aykırı uygulamalar karşısında etkili bir hesap verebilirlik ve disiplin mekanizmasının işletilmemesidir.

Disiplin yaptırımı ancak teknik veya özel bilgi gerektirmediği açık olan konularda, gerekçesiz ve hukuki değerlendirmeyi bilirkişiye devretme sonucunu doğuran uygulamalarla sınırlı tutulmalıdır.

Düzenlemeyle, alacaklı ve borçlunun menfaatleri arasında adil bir dengenin kurulması amaçlanmaktadır.

Bu nedenlerle, 11 inci maddenin Anayasa Mahkemesi kararının gereklerini tam anlamıyla karşılayacak şekilde yeniden düzenlenmesi; kanuni faiz bakımından aylık endeksleme sistemi ile değer koruma farkı mekanizmasının esas alınması gerektiği değerlendirilmektedir.

Düzenleme, alacakların enflasyon karşısında değer kaybını önlemeyi ve mülkiyet hakkının daha etkin korunmasını amaçlaması bakımından olumlu görülmektedir.

Maddenin tekliften çıkarılmasını önerdi.

Bu düzenleme, teknik olarak bir eksikliği gideriyor olabilir ancak adalet sistemimizin temel sorunlarını çözmüyor çünkü asıl mesele, davaların makul sürede sonuçlandırılmasıdır.

Böylelikle, kısıtlının menfaatinin en yüksek derecede korunması amaçlanmaktadır.

Kanun koyucu, hak kaybına yol açabilecek tereddütleri gidermek yerine yeni bir uyuşmazlık alanı yaratmaktadır.

Maddeler genel amaç bakımından desteklenebilir niteliktedir. Ancak elektronik satış usulü, vesayet altındaki kişinin korunması için gerekli ek güvencelerle tamamlanmalıdır.

Böylelikle, kısıtlının menfaatinin en yüksek derecede korunması amaçlanmaktadır.

Kanun koyucu, hak kaybına yol açabilecek tereddütleri gidermek yerine yeni bir uyuşmazlık alanı yaratmaktadır.

Maddeler genel amaç bakımından desteklenebilir niteliktedir. Ancak elektronik satış usulü, vesayet altındaki kişinin korunması için gerekli ek güvencelerle tamamlanmalıdır.

Kamuoyunda "IBAN Mağdurları" olarak adlandırılan bu sanıklar, mevcut ceza yargılamasında asıl faillerle aynı hükme (TCK md. 158-1-f uyarınca aynı cezaya) çarptırılmaktadır.

Sadece Türk Ceza Kanunu'ndaki düzenlemeyle sorun çözülecek mi? Bu sorunun bir de ekonomik ve sosyal boyutu var çünkü bu kişilerin gelirleri yeterli değil, ekonomik sıkıntı içerisindeler.

Ancak teklif, sorunun kaynağını ortadan kaldıran yeni bir çözüm getirmemekte, yalnızca cezanın miktarında indirime gitmektedir.

Getirilen çözüm sorunu gerçek anlamda çözmek yerine toplumsal baskıyı yönetmeye yönelik bir müdahale izlenimi vermektedir.

İlk bakışta, mağduriyetler ve suç örgütlerinin yönlendirmesiyle hesabını kullandıran kişilerin durumunu dikkate alındığında yerinde bir düzenlemedir. Ancak suçun organizatörleri ile bilinçli şekilde hesap temin eden kişiler arasındaki ayrım yeterince ortaya konulamamıştır.

Değişiklikle, moleküler genetik inceleme sonuçlarının nasıl ve ne kadar süreyle saklanacağına, imha sürecine ve ne amaçlarla kullanılabileceğine ilişkin açık düzenlemeler yapılmaktadır.

Kişiler, en mahrem verileri olan genetik kodlarının devlet eliyle nasıl işleneceğini ve ne zaman imha edileceğini doğrudan öngörülebilir kanun metinlerinde görme hakkına sahiptir.

Bize göre bu doğru bir düzenleme olmamıştır, Kişisel Verileri Koruma Kanunu'na göre belirlenmesinin daha doğru olacağı inancındayız.

Derhâl imha hâlleri dışında kalan bütün durumlar; kişinin mağdur, tanık, üçüncü kişi, şüpheli veya sanık olması, suçun türü ve ağırlığı, kararın niteliği ve kişinin yaşı gözetilmeksizin yirmi yıllık tek bir saklama süresine bağlanmaktadır.

Anayasa Mahkemesi saklama sürelerinin suç tipine, sanığın yaşına ve davanın niteliğine göre farklılaştırılması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Ne var ki teklifte yirmi yıl ve on beş yıllık saklama süreleri tüm suç tipleri için tek tip biçimde uygulanmaktadır.

İkinci olarak, “diğer hallerde mahkeme kararının kesinleşmesinden itibaren yirmi yıl” saklama süresi oldukça uzundur ve Anayasa'nın 13. Maddesi uyarınca ölçülülük ilkesine aykırılık teşkil etmektedir.

Ceza Muhakemesi Kanununun 134 üncü maddesinin tamamının iptal edilmiş olması sebebiyle madde yeniden düzenlenmektedir.

Maddenin tekliften çıkarılmasını önerdi.

Hukuka uygun olan yöntem; mahkümiyet, beraat veya takipsizlik kararlarına göre verilerin kademeli ve derhal silinmesini sağlayacak otomatik bir sistemin öngörülmesidir.

Suç isnadı ortadan kalkmış veya kişi beraat etmiş olsa dahi, özel hayatının geniş bir bölümünü içerebilecek verilerin on beş yıl boyunca devletin elinde tutulması kabul edilemezdir.

Aynı kanun teklifinde genetik veriler bakımından derhâl imha güvencesi öngörülmesine rağmen dijital veriler yönünden böyle bir güvencenin tamamen dışlanması düzenlemenin kendi sistematiği içerisinde çelişkili bir yapı ortaya koyduğunu göstermektedir.

Bu haliyle madde, sorunu yalnız “on beş yıl sakla, sonra imha et” formülüyle çözmeye çalışmaktadır. Oysa asıl ihtiyaç, dijital verilerin adli amaçla sınırlı, denetlenebilir, ölçülü ve güvenli biçimde saklanmasıdır.

Maddeyle, 231 inci maddenin uygulanma imkânı kalmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesince iptal edilen bağlantılı diğer fıkraları da yeniden düzenlenmektedir.

Buna karşın, Anayasa'nın 174. maddesiyle koruma altına alınan inkılap kanunlarında yer alan suçların istisnalar arasından çıkarılmış olması büyük bir eksikliktir.

Maddenin tekliften çıkarılmasını önerdi.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması Anayasa madde 174'te koruma altına alınan inkılap kanunlarında yer alan suçlarla ilgili olarak uygulanmıyor, bir istisna hükmü taşıyordu; teklife, bu koruma yeniden istisna olarak eklenmelidir.

Bu süreçte işkence ve kötü muamele fiillerinin failleri HAGB yoluyla caydırıcı bir cezadan kurtulabilmiş; mağdurlar ise etkili giderimden yoksun bırakılmıştır.

Bu itibarla Anayasa'nın 174'üncü maddesi kapsamında korunan İnkılap Kanunlarına ilişkin suçlar bakımından hükmün açıklanmasının geri bırakılması yasağının kaldırılması hukuken isabetli değildir.

Böylelikle, savunma hakkını kullanmak isteyen kaçak sanık hakkında yeniden yargılama yapılabilmesine imkân sağlanmaktadır.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Yenilenme talebini kaçak sanığın yanında müdafiine de tanıyıp bizzat hazır bulunma şartını kaldırmayı önerdi.

Söz konusu teklifte AYM'nin iptal ettiği düzenlemenin aynen yeniden tekrar edilmesi açık bir aykırılıktır.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Sorgusu yapılmamış kaçak sanık hakkında güvenlik tedbiri de verilememesini, kaçma niyeti olmayan sanığa yenilenme talebi tanınmasını önerdi.

18'inci maddede kaçak sanıkların yargılanmasına ilişkin 2 defa iptal edilen düzenleme Anayasa Mahkemesinin iptal kararındaki gerekçeler dikkate alınmaksızın neredeyse aynı şekilde Genel Kurula getirildi.

Devletin görevi kişiyi hakkını kullanabilmek için teslim olmaya zorlamak değil, savunma hakkını güvenli, erişilebilir ve gerçek anlamda kullanılabilir kılmaktır.

Bu düzenleme uygulamada birçok kişi için erişilmesi güç bir şart anlamına gelebilir ve savunma hakkını özünde kısıtlayan bir nitelik taşıyabilir.

Özellikle sanığın sorgusu yapılmaksızın güvenlik tedbirlerine hükmedilebilmesi ve yeniden yargılama hakkının yalnızca sanığın bizzat hazır bulunması şartına bağlanması, temel hak ve özgürlüklerin korunması açısından yeterli güvencelerin sağlanamadığını göstermektedir.

Ayrıca, bir aylık sürenin çok sanıklı ve kapsamlı dosyaların incelenmesi ile katılanların itirazı bakımından yeterli olmaması nedeniyle üç aya çıkarılması kabul edilmektedir.

Ancak “Yargıtay Ceza Dairelerinin yargı yeri belirlenmesi ve görevsizlik kararları hariç olmak üzere” ifadesinin kullanılması suretiyle bir kısım davaların itiraz yolunun kapatılması adil yargılanma hakkının ihlali niteliğindedir.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Başsavcı itirazından yargı yeri belirlenmesi ve görevsizlik kararlarını hariç tutan ibarenin çıkarılmasını önerdi.

Paketin bütününün aksine, burada hızlandırma değil yavaşlatma var. Sürenin başlangıcı fiilen geciktirilmiş, süre de bir aydan üç aya çıkarılmış durumda.

İtiraz süresinin 1 aydan 3 aya çıkarılması, ceza dairelerinin kararlarının kesinleşmesini geciktirecek ve yargılamaların sonuçlanma süresini uzatacaktır.

Ancak yargının personel eksikliği, organizasyon sorunları veya kurumsal kapasite yetersizliği vatandaşın hukuki güvenliği pahasına giderilemez.

Bu nedenle söz konusu kurumun kapsamı genişletilirken, olağan temyiz yolunun devamı gibi işletilmesine yol açacak hükümlerden kaçınılmalıdır.

Dolayısıyla henüz elde edilme zamanı gelmeyen ve varsayıma dayalı olarak belirlenen bu tazminatın toplamına olay tarihinden itibaren faiz işletilmesi, tazminat yükünü ciddi oranda ağırlaştırmaktadır.

Aynı anayasal ilkeler çerçevesinde değerlendirildiğinde, bedensel zarar tazminatının büyük bölümünün karar tarihine kadar faizsiz bırakılması da mülkiyet hakkı, tam tazmin ilkesi ve hukuk devleti ilkesi bakımından ciddi anayasal sorunlar doğurabilecek niteliktedir.

Sorun, tazminat hesabının sadeleştirilmesi değildir. Sorun, haksız fiil mağdurunun alacağının büyük bir bölümünün dava süresince faizsiz bırakılmasıdır.

Bu nedenle, belirsiz alacak davasının sağlamış olduğu hukuki yarar, kısmi dava ile sağlanmış olacağından madde yürürlükten kaldırılmaktadır.

Belirsiz alacak davası kurumu yıllardır özellikle işçilik alacaklarında, destekten yoksun kalma tazminatlarında, trafik kazalarında ve hesaplama gerektiren uyuşmazlıklarda vatandaş lehine önemli bir güvence oluşturmuştur.

Hukuk Muhakemeleri Kanununun 107. maddesinin tamamen yürürlükten kaldırılması, usul hukukunda köklü sonuçlar doğurabilecek bir değişikliktir.

Düzenlemeyle, hak arama hürriyetinin daha etkin bir şekilde korunması sağlanmış olacaktır.

Çünkü birçok uyuşmazlıkta alacağın gerçek miktarı ancak bilirkişi incelemesi sonrasında ortaya çıkmaktadır. Bir defalık talep artırımı her zaman yeterli olmayacaktır.

Talep artırma hakkının yalnızca bir defa kullanılabilmesi, davacıların hak kaybına uğramasına neden olabilecek; zamanaşımına ilişkin düzenleme ise davalıların hukuki güvenliği bakımından yeni tartışmalar yaratabilecektir.

Düzenlemeyle yargılamaların hızlandırılması, usul ekonomisinin sağlanması ve makul sürede yargılanma hakkının daha etkin biçimde temini amaçlanmaktadır.

Madde, yargılamaların makul sürede tamamlanmasına katkı sağlayabilecek bir adım niteliğindedir.

Böylelikle fiziksel engeller veya coğrafi uzaklık nedeniyle mahkemeye erişimde zorluk yaşayan kişilerin yargılamaya etkin katılımı sağlanarak, adil yargılanma hakkı kapsamında yer alan mahkemeye erişim hakkı güçlendirilmektedir.

Ancak taraf iradelerinin doğrulanması, usulü işlemlerin güvenilirliği, veri güvenliği ve adil yargılanma hakkının korunması bakımından yeterli güvenceleri içermemektedir.

Yapılan düzenlemeyle, Anayasa Mahkemesinin iptal kararının gerekçesini de karşılayacak bir biçimde ikinci davanın açıldığı mahkemece verilen birleştirme kararının ancak kesinleşmesiyle birlikte ilk davanın açıldığı mahkemeyi bağlayacağı hüküm altına alınmaktadır.

Özellikle sonradan ortaya çıkabilecek yeni hukuki veya fiili durumların dikkate alınmasına imkan tanınmaması, adil yargılanma hakkı, hukuki güvenlik ve etkin yargısal koruma ilkeleri bakımından eleştiriye açıktır.

Maddeyle 6100 sayılı Kanunun 168 inci maddesinde değişiklik yapmak suretiyle Teklifle Kanunun 166 ncı maddesinde yapılması öngörülen değişikliğe uyum sağlanması amaçlanmaktadır.

Esas hakkındaki nihai kararla birlikte denetlenmesi mümkün olan ara karar niteliğindeki birleştirme işlemlerinin tek başına istinafa götürülebilmesi, yargılama süreçlerini ciddi biçimde hantallaştıracak, davaların uzamasına ve uyuşmazlıkların sürüncemede kalmasına yol açacaktır.

Düzenleme, yargısal etkinlik ile temel hak güvenceleri arasındaki dengeyi yeterince gözetmeyen ve uygulamada hak kayıplarına neden olabilecek bir yaklaşım içermektedir.

Söz konusu hükümle, istinaf mahkemelerince kaldırma kararı sonrası yeniden verilen kararlar bakımından taraflara hükmün denetlenmesini talep etme hakkı getirilmektedir.

Maddenin değiştirilmesini önerdi. Fark parasal sınırı geçmiyorsa ya da karar yalnız yargılama gideri veya vekâlet ücretine ilişkinse temyizin kapanmasını önerdi.

Sırf düşük meblağlı bir uyuşmazlığın tarafı olduğu için bireyin hak arama yolunun kapatılması, Anayasa'nın 10. maddesinde düzenlenen kanun önünde eşitlik ilkesiyle hiçbir surette bağdaşmamaktadır.

İstinaf başvurusunun kısmen veya tamamen kabul edilmesi üzerine Bölge Adliye Mahkemesi tarafından yeniden esas hakkında karar verilen hallerde, temyiz yolu dava değerinden bağımsız olarak açık olmalıdır.